U RS-u obilježavaju 9. januar uprkos odluci Ustavnog suda BiH

U Republici Srpskoj se 9. januar i ove godine obilježava kao “Dan RS-a” uprkos tome što je Ustavni sud Bosne i Hercegovine ovaj praznik proglasio neustavnim. No, u tom entitetu se ne obaziru na odluke Ustavnog suda, a u 2026. je događaj dobio američki vjetar u leđa.

U odluci koju je Ustavni sud BiH donio 2015. godine jasno stoji da je praznovanje 9. januara diskriminatorno za nesrbe u tom entitetu i da se njime u povlašteni položaj stavlja samo jedan narod, koji pripada pravoslavnoj vjeroispovijesti.

“Ustavni sud smatra da izbor 9. januara kao datum obilježavanja praznika Dan Republike nema simboliku kolektivnog zajedničkog sjećanja koje može doprinijeti jačanju kolektivnog identiteta kao vrijednostima koje imaju poseban značaj u multietničkom društvu koje se zasniva na uvažavanju i poštivanju različitosti kao osnovnih vrijednosti modernog demokratskog društva. U tom smislu, izbor 9. januara za obilježavanje Dana Republike kao jednog od praznika entiteta koji predstavlja ustavnu kategoriju i kao takav mora predstavljati i sve građane Republike Srpske kojima i sam Ustav Republike Srpske priznaje jednaka prava nije u skladu s ustavnom obavezom o nediskriminaciji u smislu prava grupa, jer uspostavlja povlašteni položaj samo jednog, srpskog naroda, čiji su predstavnici 9. januara 1992. godine, bez učešća predstavnika Bošnjaka, Hrvata i Ostalih, donijeli Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine, koja predstavlja jednostrani akt. Kao takav, prema mišljenju Ustavnog suda, te prema stavu Venecijanske komisije, ne može se smatrati saglasnim s osnovnim vrijednostima izjavljenim u Ustavu Republike Srpske, tj. s poštovanjem ljudskog dostojanstva, slobode i jednakosti, nacionalne ravnopravnosti, s demokratskim institucijama, vladavinom prava, socijalnom pravdom, pluralističkim društvom, garantiranjem i zaštitom ljudskih sloboda i prava, kao i prava manjinskih grupa u skladu s međunarodnim standardima, zabranom diskriminacije”, stoji u Odluci U-3/13 Ustavnog suda BiH.

Čak i način na koji se javno proslavlja 9. januar potvrđuje diskriminaciju na koju ukazuje Ustavni sud BiH s obzirom na to da događaji povodom “Dana RS-a” obiluju pravoslavnim porukama i isticanjem vjerskih vrijednosti s kojima se ne mogu poistovijetiti druga dva naroda (katolički i muslimanski) koji žive u RS-u, piše Klix.ba

Venecijanska komisija je također dala svoje mišljenje, prilikom čega je istakla da se 9. januar percipira kao praznik povezan s dva događaja, usvajanjem Deklaracije o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine, te s obilježavanjem Svetog Stefana, pravoslavnog sveca, koji, za razliku od religijskih praznika koji su propisani istim Zakonom za tri glavne konfesijske grupe, nema protutežu u sličnim praznicima ostalih konstitutivnih naroda.

Venecijanska komisija je istakla da, iako se Zakon o praznicima primjenjuje na sve građane i u tom smislu nije diskriminirajući, treba imati u vidu dva faktora: prvi je tekst samog zakona kojim se “Dan RS-a” proglašava kao praznik koji je isključivo vezan za jedan konstitutivni narod, dok se u isto vrijeme pravnim licima nameće obaveza pod prijetnjom sankcije da ne rade na taj dan.

Nesporno je da je izbor 9. januara za obilježavanje “Dana RS-a” inspirisan prvenstveno 1992. godinom kada je na taj datum održana Skupština srpskog naroda u BiH, bez učešća bošnjačkog i hrvatskog naroda i Ostalih.

U Mišljenju Venecijanske komisije ukazano je upravo na to da izbor 9. januara za obilježavanje “Dana RS-a” kao praznika entiteta može biti problematičan, između ostalog, zbog činjenice da Deklaracija, koja je usvojena 1992. godine, predstavlja jednostrani akt koji nisu podržali ostali, nesrpski narodi koji žive u RS-u.

Kasnije je Ustavni sud BiH 2019. godine donio još jednu odluku o neustavnosti Zakona o o Danu Republike Srpske, koji je donesen nakon referenduma u tom entitetu.

Ukidanje američkih sankcija zbog organizacije 9. januara

Uprkos tome što proslava 9. januara kao “Dana RS-a” predstavlja kršenje međunarodnih konvencija i Ustav BiH, rukovodstvo RS-a godinama javno obilježava ovaj dan kao praznik te je današnji dan neradni u RS-u. Povodom 9. januara uvijek organizuju niz događaja poput svečane akademije i defilea, a ove godine je u tu čast otvorena i bolnica u Trebinju koja nosi naziv po ovom neustavnom prazniku i svecu koji se na isti dan proslavlja.

Zbog organizovanja “Dana RS-a”, odnosno konkretno zbog podrivanja Dejtonskog sporazuma organizacijom ovog praznika, na američkoj crnoj listi su vremenom završile desetine osoba iz RS-a, uključujući i najviše rukovodstvo entiteta.

Međutim, ni to ih nije spriječilo da organizuju proslavu, nego su promjenom američke predsjedničke administracije intenzivno radili na ukidanju tih sankcija.

U konačnici su i dobili ono zbog čega su lobirali prethodnih mjeseci kada je Ministarstvo finansija SAD-a krajem prošle godine sve sankcionisane iz RS-a sklonilo s crne liste.

Takav potez, koji je došao kao plod dogovora SNSD-a i administracije Donalda Trumpa o smirivanju tenzija u BiH, dao je mali vjetar u leđa rukovodstvu RS-a da nastave s organizacijom 9. januara ove godine bez straha od novih sankcija. Simbolično, američki lobista Rod Blagojević, koji je na Dodikivoj “platnoj listi”, došao je ove godine u Banju Luku da prisustvuje obilježavanju 9. januara.

Uobičajeno, ukidanje sankcija zbog organizacije “Dana RS-a” bi kod rukovodstva tog entiteta izazvalo još snažniju reakciju u smislu masovnije i glasnije proslave 9. januara nego što su to radili prethodnih godina.

Međutim, brojni izvori potvrđuju da je suština američkog dogovora sa SNSD-om – smirivanje tenzija u BiH. To uključuje i “spuštanje lopte” u SNSD-u, zbog čega su u NSRS-u morali povući niz spornih odluka koje su donošene s ciljem “zagrijavanja” atmosfere. Tim dogovorom o smirivanju tenzija se može objasniti i to što je ove godine proslava identična kao i prethodnih godina, bez neke nove, dodatne pompe, koja je mogla biti očekivana s obzirom na to da zvaničnici u RS-u više ne strahuju od sankcija koje su ranije dobijali zbog organizacije ovog neustavnog praznika.

No, ono što i dalje ostaje legitiman pravni lijek za organizaciju neustavnog praznika jeste institucija Tužilaštva BiH i Suda BiH s obzirom na to da je nepoštivanje odluka Ustavnog suda BiH krivično djelo od 2023. kada je visoki predstavnik Christian Schmidt izmijenio Krivični zakon BiH.

Ustavni sud BiH je još 2015. godine naložio NSRS-u da usaglasi sporni član 3.b) Zakona o praznicima Republike Srpske s Ustavom Bosne i Hercegovine. Međutim, i dalje se 9. januar zvanično uvrštava u državne praznike u RS-u, što je polazište za istrage i optužnice protiv organizatora istog.

(Mostarski.ba)