Dan ustanka naroda BiH obilježava se na godišnjicu oružane akcije koju su 27. VII 1941. godine izveli gerilski odredi Bosanske krajine. Oni su tada, uz pomoć seljaka iz okolnih mesta, napali i zauzeli Drvar i Bosansko Grahovo, uništili žandarmerijske stanice Oštrelj, Manastir Rmanj, Potoke, Grkovce i razbili nekoliko manjih odreda ustaša, žandara i domobrana koji su pokušali da prodru u Drvar.
Kasnije je početkom avgusta narodni ustanak, pod rukovodstvom Pokrajinskog komiteta Komunističke partije Jugoslavije za Bosnu i Hercegovinu, dobio masovne razmjere i proširio se na istočnu Bosnu i Hercegovinu.
Zločini koji su predhodili ustanku
Koncem maja i početkom juna 1941. godine, u Drvar su stigla dva transporta prognanika. U prvom je bilo oko tristo osoba, iz okoline Bihaća i pograničnih naselja Like, žena djece i iznemogli staraca, jer su ustaše odrasle i sposobne muškarce izdvojile i pobile. U drugom je bilo oko 350 Slovenaca iz okoline Maribora odakle su prinudno iseljavani. Ubrzo potom, ustaše su započele teror i u samom Drvaru.
13-14. VI. 1941, pohvatana je veća grupa srpskih muškaraca u Drvaru odakle je sprovedena u ustaški zatvor u Bosanskom Petrovcu. Nakon mučenja u zatvoru, ustaše su najveći broj uhapšenika odveli na stratište kod Risovačke pećine, gdje su ih pogubili 18. juna 1941. NDH izvori pominju ubistvo od 25 do 32 Srba na lokaciji Risovačke jame.
25. VI. 1941 uhapšeno je oko 60 srpskih muškaraca u Drvaru. Uhapšenici su sprovedeni u ustaški zatvor u Bihaću, odakle su krajem juna 1941. odvedeni na stratište na Garavicama gdje su ubijeni.
U drugoj polovini juli 1941. godine, u selo Očijevo kod Drvara su došle ustaše, pokupile grupu ljudi koje su pohapsile, i otjerale u Kulen Vakuf. U zatvoru je bilo još mnogo ljudi iz drugih sela. Na posljetku su ih dotjerali blizu sela Borićevac do tamošnje jame gdje su pobijeni.
Organizacija ustanka
S obzirom na sve masovnije ubijanje civila odlučeno je da se pristupi formiranju ustaničkih odreda. Formiranje gerilskih odreda vršeno je u najvećoj tajnosti. Ustaška vlast je naslućivala da se oko Drvara nešto događa i pokušala je da to osujeti. 23. jula te je uputila nekoliko stotina pisanih poziva viđenijim ljudima iz Drvara i okolnih sela da se odmah jave. U strahu od hapšenja, u Drvaru su radnici napustili tvornice i u njih se više nisu vraćali. Sljedećeg dana ustaške patrole su na ulicama pohapsile 30 ljudi, otjerali u Kulen Vakuf i pobili.
24. VII. 1941. na Kamenici, Crvljivici i Javorju (kod Drvara) Štab gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i okolinu formirao je gerilske odrede. Iz Drvara i okolnih sela formirano je 9 takvih jedinica sa oko 800 boraca. U široj okolini Drvara formirano je više gerilskih odreda: Kamenički, Javorje, Crljivičko-zaglavički, Boboljusko-cvjetnički, Trubarski, Mokronoški i Tičevski, a na grahovskom području Grahovsko-resanovski odred. Gerilski odredi su bili različitog brojnog stanja što je zavisilo od veličine terena sa koga su popunjavani i oružja sa kojim se raspolagalo. Njihov prvobitni zadatak bio je sprječavanje ustašama ulazak u sela, odvođenje ljudi i pljačkanje imovine.
Ustanak
Napad na Drvar je bio brižljivo pripreman i detaljno razrađen. Svim gerilskim odredima sa područja Drvar-Bosansko Grahovo-Srb izdato je naređenje da 27. jula u zoru izvrše napad na ustaške posade u Drvaru, Oštrelju, Prekaji, Trubaru, Martin Brodu, Grahovu i Srbu.
Napad ustanika na garnizon u Drvaru dočekan je jakom mitraljeskom i puščanom vatrom i ručnim bombama. Žestoka borba vođena je cjeli dan. Samo u borbama za Drvar i Oštrelj poginulo je 14 drvarskih boraca. Do kraja dana gerilski odredi, pod rukovodstvom Štaba gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i okolinu, praćeni stotinama seljaka, zauzeli su Bosansko Grahovo i Drvar, koji je branila 3. četa 1. bataljona domobranskog 10. pješadijskog puka, uništili žandarmerijske stanice Oštrelj, Manastir Rmanj, Potoke, Grkovce, zauzeli dvadesetak željezničkih stanica i razbili nekoliko manjih odreda ustaša, žandarma i domobrana koji su pokušali da od Srnetice, duž železničke pruge, prodru u Drvar.
Kao Dan ustanka u Bosni i Hercegovini se obilježavao 27. juni, u sjećanje na akciju gerilskih odreda koji su 27. juna 1941. godine napali i oslobodili Drvar i Bosansko Grahovo te nekoliko manjih žandarmerijskih postaja u ovom području Bosanske Krajine.
Marko Atilla Hoara u svojoj knjizi “Bosanski muslimani u Drugom svjetskom ratu”, navodi kako je Komunistička partija Jugoslavije počela planirati ustanak odmah nakon okupacije Jugoslavije, ali da su komunisti vjerovali da će radnička klasa biti nosilac otpora. Ipak, ustaški zločini su primorali srpsko seljaštvo da pokrene oružanu borbu za opstanak i to je bacilo u sjenu borbu u gradovima.
Ipak, komunisti su u ustanak ušli sa dobro razvijenom strukturom na čijem čelu se nalazio Svetozar Vukmanović Tempo kao komandant Pokrajinskog štaba za Bosnu i Hercegovinu. Pokrajinski štab je imao komandu nad četiri Oblasna štaba: Sarajevo, Tuzla, Bosanska Krajina i Hercegovina.
“Partizanski pokret u Bosni i Hercegovini imao je specifičan bosanski karakter, jer je bio organiziran na bosanskohercegovačkoj platformi, pod komandom jedinstvenog bosanskohercegovačkog centra i u organizaciji etničkih izmiješanih bosanskohercegovačkih komunista”, navodi Hoara.
Njemačka invazija na SSSR 22. juna je bila i znak komunistima u Jugoslaviji da otpočnu sa oružanim ustankom. Centralni komitet Komunističke partije je 4. jula pozvao narode Jugoslavije na ustanak. Nakon ovog poziva prvi ustanak je počeo u Srbiji 7. jula, zatim Crnoj Gori 13. jula i Sloveniji 22. jula.
Ustanak u Bosni i Hercegovini je počeo 27. jula, ali potrebno je istaći da su se srpski seljaci digli protiv Nezavisne države Hrvatske u istočnoj Hercegovini i prije ovog datuma. Ipak ovo je bio u svojoj osnovi ideološki neprofilisani ustanak seljaka kojima je prijetilo istrebljenje od ustaškog režima.
U Bosanskoj Krajini je u julu bilo formirano kako navodi Rasim Hurem u knjizi “Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu”, više gerilskih odreda koji su brojali do oko 80 ljudi, više borbenih grupa ili ustaničkih grupa i dvije diverzantske grupe.
Nakon brojnih zločina NDH i ustaša u području Bosanske Krajine u zoru 27. jula izvršen je napad na ustaške posade u Drvaru i okolnim mjestima. Ove jedinice su uspjele da zauzmu grad. Drvar je veći dio narodnooslobodilačke borbe do 1945. godine bio slobodan grad.
Iako su na samom početku ustanka 1941. godine većinu ustanika činili Srbi, Komunistička partija je nastojala da ideološki ustanak oblikuje na patriotskoj osnovi prema Bosni i Hercegovini kako bi spriječila da ustanak ostane čisto srpski. U konačnici je takva politika dala rezultate i ustanku se pridružio i značajan broj Hrvata i Bošnjaka.
Probleme u početnoj mobilizaciji je predstavljala i sklonost ustanika kako navodi Hoara da pljačkaju i ubijaju muslimane i Hrvate, ali i partizanski savez s četnicima. Kao primjer ističe muslimansku četu koja je osnovana na Romaniji u oktobru 1941. godine koja je izrasla u bataljon sa 250 članova. Kako četnici nisu imali povjerenje u ovu jedinicu te su napadali muslimanska sela mnogi pripadnici su dezertirali, a komandant Mujo Hodžić Crni je pomoć zatražio i dobio od ustaša.
Narodnooslobodilačka borba je uz odbranu u agresiji od 1992. do 1995. godine jedan od najznačajnijih i najvećih događaja u historiji Bosne i Hercegovine, a ustanak od 27. jula je simbolički označio početak borbe koja je dovela do zajedničkog oslobođenja Bosne i Hercegovine od nacističkog okupatora.
Drvarska republika
U oslobođenom Drvaru je ubrzo potom formirana Drvarska brigada, prva brigada Narodno oslobodilačke vojske Jugoslavije.
Drvar je do kraja rata ostao važno partizansko uporište te je čak dvije trećine trajanja Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji ostao slobodan grad. Iz Drvara i srezova koji su mu gravitirali, formirane su vojne jedinice koje su se borile širom tadašnje Jugoslavije, i formirani prvi organi narodne vlast u BiH iz kojih se razvio ZAVNOBIH.
(AFV)
