Geografski položaj
Općina Derventa nalazi se na sjeveru Bosne i Hercegovine, na sjevernom graničnom području Bosne i Hercegovine sa Hrvatskom, gotovo na sredini između rijeke Une na zapadu i Drine na istoku. Gradsko naselje Derventa nalazi se u centralnom dijelu općine.
Derventa je jedna od 113 općina u Bosni i Hercegovini. Sam grad Derventa je smješten na desnoj obali rijeke Ukrine. Područje ove općine prostire se između niskih planina: Matojice na sjeverozapadu, Vučjaka na sjeveroistoku i Krnjina na jugozapadu, a na sjeveru je rijeka Sava koja predstavlja 10 km dugu granicu sa Republikom Hrvatskom. Derventa graniči sa općinama Brod, Modriča, Doboj, Stanari, Prnjavor i Srbac. U saobraćajno-geografskom pogledu općina Derventa ima jako povoljan položaj. Smještena je na raskrsnici putnih pravaca za Brod, Bos. Šamac, Doboj i Banja Luku.
Istorija
Derventa je nastala u XVI vijeku. Pouzdano se zna da je postojala prije austrijskog napada na Bosnu 1716. godine. Prema podacima iz XIX vijeka Derventa je imala tvrđavu sa kvadratnom osnovom i dva bedema. Pred spoljnim bedemom postojao je rov širine devet metara. Imala je 8 kula. U tvrđavu se ulazilo preko dva mosta. U unutrašnjosti tvrđave bila je kuća za komandanta tvrđave — dizdara i jedan bunar. Sa Dobor-kulom zatvarala je, u to vrijeme, strategijski pravac preko Doboja ka Sarajevu.
U septembru 1688. godine 3.000 austro-ugarskih konjanika na čelu sa Ludvigom Badenskim prodrlo je preko rijeke Save i u borbi oko Dervente porazili snage bosanskog paše. Dvadeset i osam godina kasnije komandant Broda, pukovnik Petraš, provalio je preko Save sa slavonskim Krajišnicima, upao u Derventu i porušio je. Turci su je popravili, ali ju je austrougarska vojska posljednji put porušila 1890. godine.
Iz osmanlijskih izvora saznajemo da se na mjestu današnjeg grada nalazilo selo Gornja Ukrina, koje je 1600. godine imalo dvije stotine petnaest kuća. Krajem 19. vijeka bio je to već grad sa 3.200 domaćinstava. Prva osnovna škola počela je da radi 1864. godine, a gradska bolnica dvadesetak godina kasnije. Do kraja 19. vijeka već su razvijeni i prvi industrijski pogoni. Izgrađen je parni mlin, tkačnica, štamparija, vodovod, a kroz Derventu je prošla i pruga uskog kolosjeka koja je povezivala Bosanski Brod i Sarajevo. Početkom 20. vijeka Derventa je već postala i bogato trgovačko mjesto, a njena okolina važila je kao jedan od najplodnijih krajeva tadašnje Bosne. Pred Prvi svjetski rat u Derventi su otvorene gimnazija, učiteljska i poljoprivredna škola. Nakon Drugog svjetskog rata u kome je život izgubilo oko 1000 ljudi sa ovog područja i znatnih razaranja, Derventa 1980-ih godina dostiže vrhunac u svom razvoju i svrstava se u gornji dio ljestvice srednje razvijenih općina Bosne i Hercegovine.
Privreda
Sve do pred kraj 19. vijeka, prostor koji danas pripada opštini Derventa, imao je pretežno agrarni privredni karakter i privreda je uglavnom bila bazirana na poljoprivrednoj proizvodnji i seoskom tržištu. Austrougarskom okupacijom dolazi do preokreta u privrednoj strukturi derventskog područja i zahvaljujući dolasku stranog kapitala stvaraju se uslovi za prodor kapitalističkog načina privređivanja i to su počeci razvoja industrije , saobraćaja, trgovine. Početkom 20. vijeka, Derventa je bila poznata kao trgovačko mjesto sa razvijenim zanatstvom i relativno bogatom poljoprivrednom okolinom.
Drugi svjetski rat je donio ogromna razaranja na području Dervente, tako da se po njegovom završetku moralo poći iznova u pogledu privrede. Poljoprivreda je zabilježila ogromne materijalne gubitke, uništen je stočni fond, zapušteni voćnjaci i oranice.
Poslijeratni socijalistički razvoj karakteriše smjena perioda ekspanzije i recesije privrednog razvoja. Granska struktura industrije u tom periodu karakteriše se manjom raznorodnošću. Vodeću poziciju zauzimala je industrija kože i obuće, slijedi tekstilna, metalska, prehrambena, grafička. I kvalifikaciona struktura radne snage na području opštine odgovarala je potrebama lake industrije.
Industrija je i dalje jedan od nosilaca privrednog razvoja opštine, ali sa znatno manjim učešćem u strukturi privrede nego prije posljednjeg rata. Za Derventu je karakterističan dinamičan razvoj malih i srednjih preduzeća u oblastima obućarske i metaloprerađivačke industrije, a posljednjih godina i preduzeća u oblasti elektronike. Na području opštine je veći broj stranih firmi, austrijskih, italijanskih i njemačkih, koje su značajan faktor u kreiranju pozitivnog privrednog ambijenta Dervente. Znatno učešće u ukupnoj privrediopštine ostvarile su idruge privredne grane kao trgovina i ugostiteljstvo, građevinarstvo, saobraćaj i veze, finansijsko-tehničke i poslovne usluge, poljoprivreda i druge, koje postaju nosioci privrednog razvoja.
Kulturno istorijski kompleks Detlak
Kulturno-istorijski kompleks Detlak, je proglašen 2010. godine za nepokretno kulturno dobro od velikog značaja. Ukupna površina prve zone zaštite kompleksa je 8.684 m².
Kompleks se nalazi u zapadnom dijelu općine Derventa u selu Donji Detlak, 14 kilometara od gradskog naselja Derventa i dva kilometra od magistralnog puta Derventa – Prnjavor. Smješten je između rijeke Ukrine i rječice Lupljanice, na uzvišenom platou sastavljenom od više terasa kojima dominira tercijarni krečnjak.
Kompleks čine manastirska crkva Svetog Ilije sa konakom, ljetnikovcem, starom školom i grobljem, stara nekropola, Pećina – monaška isposnica i ambarine.
Nacionalni spomenici
Dolnjačka džamija nalazi se u Derventi, Bosna i Hercegovina. Zajedno sa haremom proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.
Dolnjačka mahala izgrađena je između 1570. godine i 1600. godine i dobila je naziv prema njenom utemeljivaču Ibrahim-hodži koji je za izdržavanje džamije zavještao 1.300 akči.
Originalni tarih, kao ni vakufnama osnivača Dolnjačke džamije, nisu sačuvani. Umjesto prvobitne drvene munare, 1925. godine, uz pomoć značajnih novčanih priloga građana, izgrađena je nova munara zidana od cigle.
Temeljna sanacija džamije je urađena oko 1970. godine i tom prilikom je izvršena kompletna sanacija krovne konstrukcije i pokrova, potpuno je obnovljen mahfil, izvršena je sanacija unutarašnjih malterisanih površina, obnovljene su bile oslikane dekoracije enterijera, ponovo je urađena fasada objekta džamije i munare, obnovljen pokrov kupe munare, zamijenjen alem munare, kandilji džamije zamijenjeni novim.
U ograđenom haremu Dolnjačke džamije bilo je mezarje sa oko 60-ak nišana u kome su bili ukopani samo pripadnici uleme Dervente, poznati muderisi, imami, mualimi i hafizi. U haremu nisu bili ukopavani građani, uz izuzetak kostiju šehida koji su poginuli u borbi protiv Eugena Savojskog. Nekoliko nišana je na sebi imalo dekorativne elemente u formi plitkih reljefa sa motivima sablje.
Uništena je 31. maja 1992. godine. U nedjelju 16. jula 2017. godine svečano je otvorena obnovljena Donjačka džamija, jedna od tri gradske džamije u Derventi.
Prirodno nasljeđe Dervente
Rijeka Sava je internacionalna rijeka u jugoistočnoj Evropi. U sjeverozapadnom dijelu opštine Derventa, rijeka Sava čini 10 kilometara dugu granicu između Bosne i Hercegovine i Republike Hrvatske. Rijeka Sava pruža odlične uslove za razvoj nautičkog turizma, rekreacije i sportova na vodi, razvoj ribolova, a zbog svoje plovnosti na određenim dijelovima toka ima veliki saobraćajni značaj.
Rijeka Ukrina nalazi se u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, desna pritoka rijeke Save, u koju se uliva 3 km sjeverno od naselja Koraće, odnosno 10 km jugozapadno od Broda. Jedino gradsko naselje kroz koji teče jeste Derventa. Na rijeci se nalazi veći broj kupališta, a rijeka je pogodna za ribolov, a poznata je po fenomenu Vodenog cvijeta i ukrinskim abonosima.
(Mostarski.ba, Turistička organizacija opštine Derventa, Capital.ba, Medžlisa IZ-e Derventa)
