Pristup Zapada u kom „ne vidi zlo“ u srpskom predsjedniku Aleksandru Vučiću, destabilizuje Balkan, navodi CNN u opširnoj analizi koju prenosimo u cijelosti.
Kada je Rusija izvršila invaziju na Ukrajinu, SAD i Evropska unija su ubrzale svoj zaokret ka Srbiji. Umjesto da žongliraju sa kontradiktornim zahtjevima pluralističkih i razjedinjenih balkanskih država, zapadne prijestolnice su usredsredile većinu svojih napora na jedinstvenu metu, piše CNN.
Njihova politika imala je dva cilja. Prvo, da uvede Srbiju u zapadno okrilje, dalje od Rusije. Drugo, da svojim administracijama dozvoli da se potpunije fokusiraju na podršku Ukrajini.
Tradicionalno jedan od najbližih saveznika Moskve u Evropi, Beograd je dugo pokušavao da hoda po liniji između svojih historijskih veza sa Rusijom i potencijalne budućnosti jače evropske integracije. Zapadne diplomate su nastojale da povuku predsjednika Srbije Aleksandra Vučića iz orbite njegovog ruskog kolege, predsjednika Vladimira Putina, obećavajući brži put ka članstvu u EU, a istovremeno upozoravaju na izolaciju u slučaju neposlušnosti.
Ali, 18 mjeseci kasnije, neki posmatrači kažu da je trenutni pristup bio samo šargarepa, bez štapa, što rezultira nepostizanjem oba cilja.
Srbija je odbila da učestvuje u svim rundama sankcija EU protiv Putina, i nastavila je da ostvaruje sopstvene interese u regionu sa sve manjom odgovornošću, raspirujući sukobe preko granice kako bi odvratila pažnju od nezadovoljstva kod kuće, sigurna u saznanju da im na Zapadu neće zamjeriti.
Posljedice takvog pristupa najoštrije su se osjetile na Kosovu, koje je steklo nezavisnost od Srbije 2008. godine, poslije krvavih balkanskih ratova 1990-ih. Ali Beograd – i mnogi etnički Srbi na sjeveru Kosova – i dalje odbijaju da priznaju njegov suverenitet, što zaoštrava odnose među susjedima.
CNN je razgovarao sa nekoliko eksperata, kao i sa lokalnim stanovništvom u Srbiji i na sjeveru Kosova, koji su uznemireni pokušajima SAD i EU da privuku Srbiju u euroatlantsku zajednicu, i koji tvrde da njihovo dalje sprovođenje takve politike rizikuje da otuđi demokratske saveznike i poveća zabrinutosti za sigurnost u regionu.
„Ruski trojanski konj“
Zapadne vlade su Srbiju dugo tretirale kao neizostavni balkanski glas, ponekad na račun perifernijih igrača, kažu pojedini posmatrači.
„Njihovo uvjerenje je da je Srbija balkanska država, kako oni to vide. Srbija je ta uz koju će, ako možete da je privučete na našu stranu – šta god to značilo – sve biti lakše“, rekao je za CNN Jasmin Mujanović, politikolog specijalizovan za zapadni Balkan.
Dok su američke administracije jedna za drugom pokušavale da Vučića i njegovu Srpsku naprednu stranku (SNS) vrate u društvo, ti napori su „posebno drski“ od početka rata u Ukrajini, rekao je Mujanović, a nisu postigli ciljeve SAD.
„Izgleda da vjeruju da približavaju Srbije EU i NATO, i zapadnom razmišljanju, udaljavaju tu zemlju od Rusije… Ali to nije nešto što bih rekla da se odražava na terenu“, rekla je za CNN Alicia Kearns, britanska poslanica i predsjednica parlamentarnog odbora za vanjske poslove.
Vučić je dugo održavao prisan odnos sa svojim ruskim kolegom Putinom. Govoreći poslije sjednice Vijeća za nacionalnu sigurnost u februaru, Vučić je obrazložio odluku da ne sankcioniše Rusiju jer je Srbija bila „jedina zemlja koja nije uvela sankcije protiv nas devedesetih godina prošlog vijeka“*.
„Podržali su naš teritorijalni integritet u Ujedinjenim nacijama“, dodao je on, misleći na odbijanje Rusije da prizna nezavisnost Kosova. Srbija je izgubila kontrolu nad Kosovom nakon NATO bombardovanja 1999. godine, čime je okončan masakr etničkih Albanaca – koji čine više od 90 posto stanovništva Kosova – od strane srpskih snaga.
Uprkos naporima koje EU podržava u pravcu energetske tranzicije, Srbija ostaje u velikoj mjeri zavisna od Rusije, pošto je prodala većinski udio u svojoj naftnoj kompaniji ruskom državnom gigantu Gaspromu.
Rezultat toga je da, uprkos nadanjima Srbije da će se pridružiti EU, Vučić je nastavio da hoda po konopcu između Moskve i zapadnih sila. Iako se pridružio rezolucijama UN kojima se osuđuje ruska invazija na Ukrajinu, srpski lider je pokazao malo volje da se pridruži zapadnim sankcijama.
Vlada Srbije je u aprilu demantovala izvještaje da je prodavala oružje i municiju Ukrajini, nakon što se pojavio dokument Pentagona u kojem se tvrdi suprotno. Srbija je tada rekla da ostaje pri politici neutralnosti, iako su neki zapadni zvaničnici te izvještaje shvatili kao dokaz da njihova politika funkcioniše.
Nekoliko analitičara je izjavilo za CNN da je Srbija morala da uradi veoma malo da bi dobila pohvale američkih i evropskih zvaničnika, a da je u stvarnosti Vučić ostavio trag prekršenih obećanja.
„Kada smo imali njegov (Vučićev) reizbor 2020, svima nam je rečeno ‘samo sačekajte poslije izbora, odjednom ćete vidjeti da postaje veoma zapadno i evropski orijentisan’“, rekla je Kearns. „To se nije dogodilo.“
„Rečeno nam je da će se pridružiti sankcijama i pokazati da je iskreno na našoj strani. To se nije desilo. Rečeno nam je da se neće približiti Rusiji. Sa Putinom je u septembru potpisao sigurnosni sporazum. S vremena na vrijeme on se smije Zapadu u lice. A kada pitam zapadne zvaničnike, ’zašto ste toliko odlučni da dozvolite Vučiću da vas preigra?‘, oni kažu da je on najbolja opcija“, navela Kearns.
Kearns je bila jedna od rijetkih zapadnih zvaničnica koja je javno kritikovala Srbiju. Ali to je imalo svoju cijenu. Nakon što je razgovarala sa CNN-om, Vučić joj je uputio očiglednu prijetnju tokom obraćanja na državnoj televiziji, tvrdeći da „ako vlada Velike Britanije ne reaguje” na njene kritike Srbije, „bićemo prinuđeni da reagujemo”.
S obzirom na takvo ponašanje, neki postavljaju pitanje da li je cijeli projekat integracije Srbije održiv, pod njenom sadašnjom vlašću.
„Pod pretpostavkom da nekako nekim čudom uvedemo Srbiju u EU, sa ovakvim režimom, vi praktično dovodite još jednog ruskog trojanskog konja u EU, kao što imate u obliku (mađarskog premijera Viktora) Orbana“, kazala je za CNN Majda Ruge, ekspertkinja za Balkan Evropskog vijeća za vanjske odnose (ECFR).
„Da, možete uticati na proširenje, ali sigurno nećete neutralisati ruski uticaj u regionu – samo ćete ga uvesti u EU.“
Kosovo i vladavina prava
Efekti praštajućeg pristupa Zapada Beogradu najžešće se osjećaju na Kosovu, koje je zavisi od podrške Zapada od proglašenja nezavisnosti. Dok više od 100 zemalja priznaje njegov suverenitet, Srbija to ne priznaje, već ga posmatra kao otcijepljenu državu. Pokušaji normalizacije odnosa između dvije zemlje – koje nadgledaju SAD i EU – bili su naporni i povremeno nasilni.
Najžešći sukob dogodio se nakon izbora za gradonačelnike četiri sjeverne kosovske opštine u maju. Ovi izbori često prolaze bez pompe: oko 90 posto stanovništva u ovom regionu su etnički Srbi, pa u uobičajenim okolnostima za gradonačelnike biraju Srbe.
Ali ovo nisu bile uobičajene okolnosti. U novembru su gradonačelnici iz stranke Srpska lista koju podržava Beograd, a koja dominira u četiri opštine, istovremeno podnijeli ostavke. Pratili su ih policajci etnički Srbi, administrativno osoblje i sudije u regionu.
Njihove ostavke pokrenule su nove izbore, koji je trebalo da budu održani u decembru. Srpska lista saopćila je da neće učestvovati na izborima, nakon što su ih Srbi u regionu bojkotovali, uz punu Vučićevu podršku. Ali, s obzirom na tenzije, Kosovo je pristalo da odloži izbore do aprila – odluku koju je pohvalila Quinta, neformalna grupa koju čine SAD, UK, Francuska, Njemačka i Italija.
Kompletan tekst je na linku
