Na samoj tromeđi Bosne, Dalmacije i Like, omeđeno planinskim masivima Dinare i Šatora, svega 50-ak kilometara udaljeno od mora, nalazi se Bosansko Grahovo. Smješteno je pod obroncima planina koje pripadaju dinarskom sistemu. Obiluje ogromnim šumskim bogatstvom, a u jednom dijelu i veoma plodnom zemljom.
Bosansko Grahovo je površinski jedna od najvećih opština u Bosni i Hercegovini, ali po naseljenosti zauzima posljednje mjesto. Na ogromnim prostranstvima, na kojima se smjenjuju bogate šume i plodna polja, prije rata je živjelo oko 9′000 stanovnika. Prema procjenama opštinske administracije broj stanovnika koji živi u opštini Bosansko Grahovo nije viši od 1.500.
Grahovska naselja ( 32 naseljena mjesta ) nalaze se na obodima polja povezana su asfaltnim putevima sa sjedištem opštine , a postavljena su tako da na najbolji način koriste prirodne pogodnosti. Naselja su na sunčanim i od vjetra i nepogoda zaštićenim planinskim padinama i uvalama , na granici plodnog zemljišta sa pašnjacima i šumom ,odakle se na najbolji način eksploatišu prirodna bogatstva . U hidrografskom pogledu područje Bosanskog Grahova podijeljeno je na slivove Crnog i Jadranskog mora.
Grahovska polja ( Resenovačko,Pašića,Crnoluško i Ždralovac ) na nadmorskoj visini od 708 – 873 m čine kotlinu koja se proteže od sjeverozapada ka jugoistoku u dužini od 45 km i širini od 10km. Na jugu je Ždralovac i Livanjsko polje do Livna ,a na sjeveru iz resenovačkog polja pruža se prevoj prema Drvaru ( Ploče 985 m nadmorske visine ) i uvala ka Srbu. Prevoj preko Stožišta između Dinare i Uilice ( Derala 965 m nadmorske visine ) je prolaz na zapad prema Kninu , a Tičevska visoravan ( 1098 m nadmorske visine ) je prolaz na istok ka Glamoču.
Geografski položaj
Opština Bosansko Grahovo nalazi se u jugozapadnom djelu BiH i obuhvata površinu od 780 km2. Teritorija opštine graniči sa opštinama Drvar, Glamoč, Livno i Kulen Vakuf u Federaciji i opštinama Srb, Knin i Kijevo u Republici Hrvatskoj, a od obale Jadranskog mora udaljena je svega 80 km (Šibenik).
Područje opštine je okruženo planinama Uilica nadmorske visine 1602m, Jadovnik 1650m, Šator 1872m i Dinara sa vrhom Veliki bat 1851m. Između ovih planina smještena su dva kraška polja, Grahovsko polje nadmorske visine do 850m, dužine 29km i širine 4km i Livanjsko polje, nadmorske visine od 700-800m sa površinom koja pripada općini od 10.000ha, dužinom od 13km i širinom 8km.
Opština je povezana asfaltnim magistralnim putevima prema Kninu (16km), Drvaru (18km) i prema Livnu (36km) što čini mrežu od 70km magistralnih puteva. Status magistralnog puta ima i makadamski put Resanovci – Lička kaldrma (12km). Skoro sva naseljena mjesta su asfaltnim putevima povezana sa centrom opštine, ali su u prilično lošem stanju. Kroz područje opštine prolazi željeznička pruga (Donji Tiškovac) Bosanski Novi – Knin dužinom 1700m sa željezničkom stanicom u Bosanskom Drenovcu, koja međutim slabo saobraća. Preko centra Kantona 10, opština Bosansko Grahovo povezana je sa susjednim područjima. Od Banja Luke udaljeno je 160km, od Splita 118km, a od Mostara 190km.
Planine Dinara, Uilica, Jadovnik,Šator i Staretina sa padinama i poljima između njih čine grahovsku teritoriju sa nadmorskom visinom između 400m ( selo Mračaj ) i 1851( Veliki bat na Dinari ). Na planini Šator na visini od 1448 m smješteno je Šatorsko jezero – biser planine Šator i njegov najvrjedniji “eksponat”.
Šatorsko jezero je ledenjačko jezero na nadmorskoj visini od 1488 m. Nalazi se na zapadu Bosne i Hercegovine, ispod istoimene planine. Drže ga za jedno od najljepših planinskih jezera u Bosni i Hercegovini. Na Šator planini, na visini od 1865 metara, priroda je stvorila veliko jezero, u narodu nazvano Gorsko oko.
Jezero je okruženo sa sjeverne, istočne i južne strane padinama i vrhovima Velikog i Malog Šatora i Babine Grede. Te se impresivne klisure dižu do samog jezera sa visinskom razlikom od preko 400 metara. Naročitu sliku pružaju takozvani Vražji Vrtovi na Babinoj Gredi. Sve ove padine obrasle su klekovinom bora, a na sjevernim ekspozicijama nalazi se vrlo rijetka i zaštićena vrsta Runolist (Leontopodinum alpinum).
Široko je 120, dugo 280 metara. Prilikom mjerenja u augustu (kolovozu) 1955. godine izmjerena je dužina od 337 m i širina od oko 127 mi dubina od 8 metara. Treba napomenuti kako je te godine bilo mnogo kiše i jezero je vjerojatno imalo tada maksimalnu razinu i dubinu. U mnogim izvorima naći će se upravo ovi podaci o dimenzijama jezera.
Također su i razna mjerenja pokazala i različite dubine jezera koja se kretala od 5 do 8 metara, pa čak i samo 3 metra.
Na jednom kraju jezera voda izvire a na drugom ponire u zemlju. Ljetna temperatura vode kreće se oko 17 °C, dok izvor na obali, koji jezeru daje vodu, ima temperaturu 6 °C. Jezero se nalazi na većoj planinskoj visini pa je zaleđeno prosječno od novembra ili decembra sve do aprila.
Providnost jezera je velika do 4 metra, te se dno u čitavom jezeru vidi, osim u najdubljim dijelovima.
Ima vodu tamnozelene boje koja potječe od vodene biljke Potamageton koja raste na dnu jezera.
Na udaljenosti od oko 500 metara sjeverno od Šatorskog jezera nalazi se Bulino Vrelo od kojeg nastaje Mlin Potok, koji se više sela Preodac spaja sa Šatorskim Potokom, a ovaj Šatorski Potok niže Preoca (Preodca) spaja se sa Mlinskim Potokom odakle teče dalje kao izvorišni krak rijeke Unca.
Za Bulino vrelo lokalno stanovništvo vjeruje da ima ljekovita svojstva. Prema narodnim legendama voda iz Bulinog vrela liječi sve bolesti. Legenda o porijeklu imena vrela kaže da je Bula, slijepa djevojka je usnila san da se umije na izvoru, što je i učinila, te je progledala.
Pored ovog jezera postoje još dva prirodna jezera i to Pečenačko u Grahovskom polju i jezero u Nuglašici u Livanjskom polju , te dva vještačka jezera u Borovači i selu Preodac.
Historija
Na području Grahova može se naići na mnoge ostatke davno iščezlih kultura. Najstariji tragovi otkriveni su u Čađavoj ( Gigića ) pećini iznad sela Resanovci .U njenom predvorju su zapaženi tragovi prebivališta pračovjeka , a otkriven je i jedan kameni nožić, vrlo patiniran i još nekoliko paleolitskih kamenih izrađevina , te se smatra da je pračovjek posjećivao ovu pećinu prije oko 30.000 godina.
Mnogo mlađem vremenu pripadaju arheološka nalazišta koja su poznata pod imenom “Gradina”, kojih na Grahovskom polju i široj okolini ima nekoliko, a jedno od njih se nalazi u samom gradu. Arheolozi u svojim nalazima smatraju da je ova gradina bila intenzivno naseljena od bronzanog doba do propasti Rimskog carstva.
Drugo slično naselje je otkriveno u selu Peći, a treće između sela Kesići i Maleševci i četvrto kod sela Grkovci. Gradine u okolini sela Grkovci osnovane su oko 1.000 godina prije nove ere i naseljene kontinuirano sve do propasti Rimskog carstva u šestom vijeku nove ere. Narod koji je živio na ovim prostorima prije nove ere zvao se Dicioni, a isti prostor osvajaju rimljani nakon velike Ilirsko-panonske bune. Na grahovskim poljima su na više mjesta otkrivena rimska naselja ,a ta otkrića na području Grahova navela su arheologe da tamo lociraju rimski grad Stridon. Stridon je rodni grad jednog od najvećih književinka i naučnih istraživača s konca četvrto i početka petog vijeka nove ere, koji se zvao Euzebije Jeronim . Stridon je potpuno razoren od strane zapadnih Gota .
U selu Preodac nalazi se Momčilova kula ili u narodu poznata kao srednjovjekovna kula, ostaci srednjovjekovne kule nisu nažalost istraženi,tako da se o vremenu gradnje mogu praviti samo pretpostavke . Ono što je sasvim sigurno radi se o monomentalnoj građevini koju je kao takvu mogao sagraditi neko od Bosanskih vladara. Što se vremena gradnje tiče samo se pretpostavlja da je mogla nastati u vrijeme kralja Tvrtka .
Zidine ovog velelepnog zdanja protežu se skroz do dna kanjona Unca i jako su nepristupačne sa spoljašnje strane. Interesantno je da u prošlosti niko od naučnih radnika nije napravio arheološka iskopavanja . Bitno je da se ovaj lokalitet stavi u registar zaštite spomenika kulture i da kao takav ne ostane samo u narodnim predanjima i pjesmama.
Znamenitosti
Pećina Lednica (Ledenica) u Resanovcima kod Bosanskog Grahova, je 1965. proglašena specijalnim rezervatom. Lednica je dobila ime po ledu, koji se u zimskom periodu formira u ulaznoj dvorani i zadržava do jula i avgusta. Vjerovatno najljepša i najbogatija pećina u Bosni i Hercegovini i jedna od poznatijih u široj regiji – Ledenica, koja se nalazi na padinama Stražbenice na rubu bosanskograhovskog sela Resanovci, udaljena 2,5 kilometra od magistralnog puta Bosansko Grahovo-Drvar, a od puta prema Ličkoj Kaldrmi oko 800 metara, prije rata bila je osvijetljena i propisno uređena za brojne posjetioce.
U istraženom i ispitanom dijelu Ledenica ima 13 dvorana različtih dimenzija i karakteristika ukupne površine 8.447 metara kvadratnih. Svaka ima ime i to – Ulazna, Tamni vilajet, Mramorna, Šarena, Jezerska, Mlada Bosna, Baš-Čelik, Mlada i djeveri, Kićeni svatovi…
Zanimljivo, i pećinski ukrasi dobili su imena Karavan, Začarana šuma, Kićeni svatovi, Krajiška mlada i djeveri, Stari Vujadin, Baldahin, Perjanica, Nikoletina Bursać, Jovica jež, Minsko polje, Hajduci, Uskoci, Ustanici…
Zapisano je da je prva istraživanja Ledenice izvršio M. Malec sedamdesetih godina prošlog stoljeća, a detaljno je to uradila Speleološka grupa Društva istraživača iz Valjeva, da bi cjelovito istraživanje obavio dr. Branko Lazarević oko 1978. godine. Profesor Lazarević je radio više mjeseci i prema ostavljenim zapisima upravo je on i dao imena, ne samo dvoranama, već i dobrom broju pećinskog nakita.
U zapisima o istraživanjima stoji još da je neistraženi dio Ledenice duži od 20 kilometara, ali i to da je o Resenovačkim pećinama, posebno o Ledenici pisao još 1878. godine engleski arheolog i putopisac A. J. Evans, koji je kao dopisnik engleskih listova, napisao da se ovdašnje stanovništvo snabdijeva iz njih vodom, da stoka u njima planduje i da služe za skrivanja.
Nakon tih istraživanja urađen je prilazni put do Ledenice, uređene su unutarnje staze i elektrifikacija, a za javnost je otvorena 1979. godine, od kada postaje i turistički dragulj. Ispred, na platou su bili i ugostiteljski objekti, smješteni u preuređenim vagonima popularnog voza „ćire“, koje je kao uspomenu na historijsku uskotračnu prugu, darivala Općina Drvar.
Ledenica je proglašena specijalnim geološkim rezervatom.
Nekadašnji turistički radnici i vodiči u Ledenici svjedoče, a što ima i u ostavljenim zapisima, da ju je posjećivalo godišnje i do 150.000 turista iz gotovo svih evropskih zemalja, a najviše iz Hrvatske, Češke i svih dijelova BiH. I trajalo je to sve do devedesetih godina prošlog stoljeća, kada je i Ledenica prekrivena zaboravom i jednostavno ostavljena.
Danas – tragovi lomljenja i krađe nakita, vidljivi gotovo u svakom njenom dijelu. Uprkos tome, podzemni dvorac i dvorane i dalje ostavljaju bez daha.
U Bosanskom Grahovu pokrenuli su projekat obnove Ledenice i Šatorskog jezera, drugog ovdašnjeg prirodnog dragulja, kako bi ponovo vratili i stavili u funkciju turističke potencijale. Planiran je cijeli niz aktivnosti, a podršku lokalnoj zajednici u ovom pruža i Evropska unija.
Razvoj
Livanjsko i Grahovsko polje koje je vrlo pogodno za sve poljoprivredne aktivnosti, naročito za stočarstvo. Na području Grahovskog polja značajno je nalazište gline za proizvodnju cigle i crijepa koje je eksploatisano više od 50 godina, a danas nije u funkciji proizvodnje.
Na Livanjskom polju (obuhvatu opštine Bosansko Grahovo) nalazi se značajno nalazište treseta, ”Ždralovac” površine 10.000ha čije se rezerve cijene na oko 3 miliona tona, što se smatralo najvećima nalazištem ove sirovine na prostoru bivše države (Jugoslavije). Ispod naslage treseta značajna su nalazišta gline.
Ipak za Grahovo je najvažnije šumsko bogatstvo i obilje pašnjaka, i livada. Pod šumama se nalazi 29.558ha prostora, gdje prevladavaju bukva, smrča, jela i bor. Hidrografski postoje značajni izvori pitke vode, među kojima su dominantni izvori rijeka Unca i rječica Gudaje, Korane i Struge. Pored Šatorskog jezera, značajna su još dva prirodna (Pečenačko u Grahovskom polju i Nuglašica u Livanjskom polju), te dva vještačka jezera u Borovači i Preodcu. Posebno je važno stvoriti strateški koncept razvoja na bazi prirodnih resursa, sa posebnim akcentom na razvoj šumarstva, poljoprivrede, a naročito stočarstva. Ne smije se zanemariti prirodni krajolik, naročito planinski, kojim se stvaraju pretpostavke razvoja tuističkih djelatnosti, uz proizvodnju hrane sa mogućim karakteristikama ekološkog.
Poljoprivredom se bavi manji broj individualnih poljoprivrednih proizvođača. Industrijska proizvodnja je malo zapostavljena. Veći industrijski kapaciteti nisu u funkciji.
Najuočljiviji napredak u razvoju pokazuje firma «Separacija Pržine». To je firma srednje veličine koja se bavi proizvodnjom i separacijom građevinskog šljunka i pijeska. Rezultat ovakvog rasta može se tražiti u pojačanoj potražnji pijeska i šljunka vezano za rekonstrukcije devastiranih objekata. Uglavnom se radi o privatnom ulaganju.
Na području opštine Bosansko Grahovo su značajne količine pitke vode – potok Gudaja, izvor Unca, izvor u Pećima te izvori u selu Donji Tiškovac i Mračaj i drugi manji izvori te podzemni vodotoci, ali je opština nesnabdjevena pitkom vodom.
U hidrografskom pogledu Grahovsko polje je podjeljeno na slivove Crnog i Jadranskog mora. Vododijelnica je u mjestu Begovac poznat u narodu pod nazivom Dijelovi. Riječica Struga, Unac i Gudaja pripadaju Crnomorskom slivu a riječica Korana i vode Livanjskog polja pripadaju Jadranskom slivu.
Klima u Bosanskom Grahovu, iako je dosta blizu Jadransko more, je kontinentalna sa dugim i jakim zimama i kratkim i toplim ljetima, sa velikim brojem sunčanih dana u toku godine. Prosječne godišnje padavine su 1990mm a prosječna temperatura 5,6 °C.
Iako posjeduje izvanredan turistički potencijal, ova opština, nikada nije zauzimala značajniju poziciju na turističkoj karti Bosne i Hercegovine.
(Mostarski.ba/ bih-x.info/regije-i-gradovi/gradovi-bih/bosansko-grahovo/, www.bosanskograhovo.ba/all jazeera,
